مواجهه نظام سلامت ایران با بحران؛ از واکنش لحظهای تا ساختار تابآور
نظام سلامت ایران در یک دهه گذشته بارها با بحرانهایی مواجه شده که هر یک بخشی از ظرفیتهای آن را به آزمون گذاشتهاند؛ از سیل گسترده سال ۱۳۹۸ و همهگیری کووید-۱۹ تا بحرانهای اقتصادی، تحریمها، اختلال در زنجیره تأمین، فشارهای ناشی از کمبود منابع و درگیریهای نظامی سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵. تفاوت این بحرانها در منشأ و مقیاس آنهاست، اما یک ویژگی مشترک دارند: هر بار نظام سلامت ناچار شده بخشی از ظرفیتهای عادی خود را بهسرعت به ظرفیت اضطراری تبدیل کند.
در چنین شرایطی، معمولاً نخستین واکنشها قابلپیشبینیاند: افزایش ذخایر دارویی و تجهیزات، آمادهباش بیمارستانها، افزایش ظرفیت تختهای ویژه، تقویت اورژانس، بسیج نیروی انسانی، توسعه ظرفیت آزمایشگاهی، فعالسازی شبکه مراقبت و در سالهای اخیر، استفاده گستردهتر از ابزارهای دیجیتال.
هرچند این اقدامات ضروری هستند، اما باید به خاطر داشت که یک تفاوت بسیار مهم میان توان واکنش لحظهای به بحران و تابآوری نظام سلامت وجود دارد. چراکه نظامی که بتواند در چند روز ظرفیت خود را افزایش دهد لزوماً به معنی این نیست که تابآور هم است.
در واقع نظام تابآور، نظامی است که افزون بر اینکه بتواند در برابر شوک، نهتنها واکنش لحظهای، بهموقع و مؤثر نشان دهد، بلکه بتواند بهسرعت خود را نیز با شرایط جدید تطبیق دهد. یعنی خدمات حیاتی را حفظ کرده، منابع را بازآرایی کند، از تجربه بحران یاد بگیرد و پس از بحران، آسیبپذیریهای قبلی را کاهش دهد.
سازمان جهانی بهداشت نیز در رویکردهای جدید خود، تابآوری را صرفاً توان پاسخگویی به یک شوک نمیداند؛ بلکه آمادگی و پیشگیری، مدیریت مرحله حاد، بازیابی، یادگیری و اصلاح نقاط ضعف مزمن را اجزای این مفهوم میداند. ازاینرو میتوان گفت پرسش راهبردی امروز برای نظام سلامت ایران دیگر این نیست که «در بحران چه کنیم؟»؛ بلکه باید پرسید: «اگر بحران بعدی از فردا آغاز شود، کدام بخشهای نظام سلامت بدون نیاز به تصمیمهای فوقالعاده و بسیج لحظهای منابع میتوانند به فعالیت خود ادامه دهند؟» و پاسخ این پرسش میزان واقعی تابآوری نظام سلامت ایران در برابر بحرانها را مشخص خواهد کرد.
بحرانهای پراکنده و یک الگوی مشترک
هرچند سیل، همهگیری و جنگ که در چند سال اخیر کشور را درگیر خود کرده، سه بحران کاملاً متفاوت به نظر میرسند. اما اگر از زاویه نظام سلامت به آنها بنگریم نقاط مشترک بسیاری را خواهیم دید.
در هر سه، دسترسی به بخش قابلملاحظهای از مراکز درمانی مناطق درگیر، مختل میشوند و کارکنان سلامت یا بیماران و مجروحان ممکن است نتوانند به آن مراکز برسند؛ زنجیره تأمین دارو و تجهیزات تحت فشار شدید ناشی از افزایش تقاضا و و کاهش مسیرهای دسترسی قرار میگیرد؛ برق، آب، ارتباطات یا حملونقل دچار اختلال میشوند؛ از سویی درحالیکه بیماران مزمن همچنان نیازمند مراقبت مستمر هستند، بخش بزرگی از ظرفیت بیمارستانها درگیر بیماران و حادثهدیدگان ناشی از بحران میشود.
پس باید به یاد داشت که تابآوری واقعی نظام سلامت به معنای آن است که این نظام باید افزون بر مدیریت لحظهای بحران، خدمات عادی را ادامه دهد، منابع حیاتی را حفظ، اطلاعات درست تولید کند و مانع از تصمیمهای اشتباه در مقیاس بزرگ شود. این نگاه است که میتواند معماری آمادگی را از یک برنامه اضطراری به یک ویژگی دائمی نظام سلامت تبدیل کند.
وقتی خود زیرساخت سلامت آسیبپذیر است
شاید بتوان گفت نخستین سنگر نظام سلامت در مواجهه با بحران که باید حفظ شده و آماده باشد، خودِ ساختمان و زیرساختهای سلامت است. سیل گسترده سال ۱۳۹۸ یکی از هشدارهای جدی درباره مفهوم زیرساخت تابآور بود. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، این سیل ۲۸ استان از ۳۱ استان کشور را تحتتأثیر قرار داد و طی آن ۱۰۴۰ مرکز سلامت و ۸۱ بیمارستان بهطور کامل یا جزئی آسیب دیدند.
اختلال در جادهها، آبگرفتگی و رانش زمین نیز دسترسی کارکنان و بیماران به مراکز درمانی را دشوار کرد. درحالیکه بیمارستانی که در برابر قطعی برق، کمبود آب، اختلال ارتباطات یا آسیب به مسیرهای دسترسی برنامه جایگزین ندارد، حتی اگر مجهزترین تجهیزات پزشکی را در اختیار داشته باشد، الزاماً بیمارستان تابآور محسوب نمیشود.
بنابراین اگر بهواقع به فکر تابآور ساختن نظام سلامت هستیم شاید باید از بازطراحی بیمارستانهای فعلی و آینده با شاخصهایی مانند استقلال نسبی انرژی، منابع آب اضطراری، سیستمهای ارتباطی پشتیبان، مراکز داده مقاوم، مسیرهای دسترسی جایگزین، ذخایر سوخت و امکان ادامه فعالیت در شرایط اختلال زیرساختی به اندازه تعداد تخت و اتاق عمل باشیم.
پراکندگی شبکه سلامت راهی برای افزایش تابآوری
همهگیری کووید-۱۹ شاید یکی از جدیترین و روشنترین بحرانهایی بود که شبکه سلامت کشور را بهشکل یکپارچه و سراسری به چالش کشید. حتی در زمان جنگ و سیل نیز تنها بخشهایی از کشور درگیر بحران میشوند اما در همهگیری کرونا سراسر کشور درگیر بحران شد.
در این بحران، شبکه گسترده مراقبتهای اولیه که تحت عنوان خانههای بهداشت شناخته میشوند یکی از مهمترین ظرفیتهای کشور بود. مراکز جامع سلامت، با مراقبت اولیه، غربالگری، شناسایی موارد مشکوک، پیگیری بیماران و واکسیناسیون توانستند بخشی از فشاری را که بهطور مستقیم بر بیمارستانها وارد میشد، مدیریت کنند.
در واقع این تجربه نشان داد مراقبت اولیه، آموزش عمومی، واکسیناسیون، مراقبت در منزل، پایش بیماران پرخطر و تشخیص زودهنگام میتوانند از تبدیل یک موج بیماری به بحران بیمارستانی جلوگیری کنند. پس به نظر میرسد یکی از بهترین راهکارهای تابآورترکردن نظام سلامت باید سرمایهگذاری برای تقویت لایهای باشد که پیش از بیمارستان قرار دارد.
افزایش تابآوری نظام سلامت با کمک هوش مصنوعی
یکی دیگر از نقاط ضعف نظام سلامت که همهگیری کرونا نمایان کرد، فاصله میان «پاسخ» و «پیشبینی» بود. تجربههای گذشته بهخوبی نشان داده اگرچه نظام سلامت ایران در شرایط بحران میتواند بهسرعت منابع خود را بسیج کند، اما در پیشبینی آینده ضعیف عمل میکند. درحالیکه این شبکه گسترده نتواند چند هفته یا چند ماه جلوتر را ببیند، بخش قابلتوجهی از تصمیمها واکنشی باقی میمانند و نمیتوانند از گسترش بحران پیگیری کنند یا به اتفاقات بعدی بهموقع پاسخ گویند.
به همین دلیل است که به نظر میرسد باید بهطور جدی بر روی ایجاد و راهاندازی «زیرساخت ملی هوشمند پیشبینی خطر» برنامهریزی کرد. زیرساختی که بتواند با تکیه بر دادههای قابلاتکا و موثق، دادههای اپیدمیولوژیک، مصرف دارو، مراجعه به مراکز درمانی، آزمایشهای تشخیصی، دادههای آزمایشگاهی، وضعیت اقلیمی، اطلاعات حملونقل و سایر دادههای مرتبط را کنار یکدیگر قرار دهد.
در اینجاست که هوش مصنوعی میتواند نه بهعنوان جایگزین تصمیمگیران، بلکه بهعنوان ابزار تشخیص الگو و هشدار زودهنگام در اینجا نقش مهمی ایفا کند.
ایران کشوری بزرگ با اقلیم و مردمی متنوع است که در موقعیت استراتژیک و ژئوپلتیک خاصی قرار گرفته و همین ویژگیهای این سرزمین پهناور را مستعد بحرانهای متعدد و متنوعی کرده و میکند. از همین رو بررسی دقیق و همهجانبه نقاط قوت و ضعف راههای ازپیشرفته نظام سلامت کشور و پیشبینی آینده در این نوشته کوتاه ممکن نیست.
به همین منظور تقاضا داریم ادامه این مطلب را در شماره بعدی ماهنامه توسعه فناوریهای نوین پزشکی مطالعه کنید که در آن به نقاط قوت و ضعف راهکارهایی مانند ذخایر استراژیک، تولیدداخل و سیاست خودکفایی، ضرورت توسعه سلامت دیجیتال و… چگونگی کارآمدترکردن آنها خواهیم پرداخت.
نویسنده: دکتر سیدآصف مهدوی
