مدیریت بحران در حکمرانی سلامت یعنی سیاستگذاری قبل از انفجار بحران
سیدحیدر محمدی، رئیس پیشین سازمان غذا و دارو، مدیریت بحران را نه یک مهارت جانبی بلکه شرط لازم مشروعیت و کارآمدی مدیران حوزه سلامت دانست و تأکید کرد: «مدیریت بحران یعنی سیاستگذاری دقیق قبل از وقوع بحران، نه واکنش عصبی پس از آن.»
به گزارش مدرن مد، او با اشاره به خطایی رایج در نظام تصمیمسازی کشور گفت: «بسیاری از افرادی که تحصیلات دانشگاهی بالا دارند یا در حوزههای تخصصی تدریس میکنند، الزاماً حکمرانان موفقی نیستند.» به گفته او، تسلط نظری با توان اداره موقعیتهای پیچیده و بحرانی متفاوت است و تجربه نشان داده است که گاه مدیران دارای تجربه میدانی، بدون برخورداری از مدارج عالی دانشگاهی، عملکرد موفقتری در شرایط سخت داشتهاند.
محمدی بحران را پدیدهای «قابل پیشبینی اما غیرقابل اعلام» توصیف کرد و افزود: «نام بحران روی آن است؛ حادثهای که خبر نمیکند. اما این به آن معنا نیست که نشانه ندارد.» او تأکید کرد در حوزه سلامت، نادیدهگرفتن علائم هشداردهنده مانند نوسانات ارزی، بدهیهای انباشته بیمهها یا اختلال در زنجیره تأمین، به بحرانهای زنجیرهای منجر میشود که مستقیماً جان و سلامت مردم را تحت تأثیر قرار میدهد.
رئیس پیشین سازمان غذا و دارو یکی از نمونههای بارز فقدان مدیریت پیشنگر را در سیاست ارزی حوزه دارو و تجهیزات پزشکی دانست. به گفته او، اصل اصلاح سیاست ارز ترجیحی محل اشکال نبود، بلکه مشکل در نبود سناریونویسی و آمادگی نهادی برای اجرای تدریجی این اصلاحات بود. محمدی توضیح داد که فاصله میان نرخ رسمی و آزاد ارز بهتدریج افزایش یافت و به نقطهای رسید که دیگر قابل مدیریت نبود و همین امر به جهشهای قیمتی و اختلال در تأمین دارو انجامید.
او با بیان اینکه حوزه سلامت به دلیل وجود بیمهها ظرفیت بالایی برای اصلاح تدریجی سیاستها دارد، تأکید کرد اگر اصلاحات ارزی با اتکا به سازوکارهای بیمهای و حمایت هدفمند از مصرفکننده انجام میشد، فشار مستقیم بر مردم کاهش مییافت. به اعتقاد او، بسیاری از بحرانهای امروز ناشی از ناآگاهی مدیران نیست، بلکه نتیجه فقدان آمادگی ساختاری و نبود طراحی دقیق برای مواجهه با سناریوهای محتمل است.
محمدی همچنین با اشاره به تجربه بحرانهایی مانند همهگیری کرونا و حوادث بزرگ داخلی، گفت الگوی بیتوجهی به هشدارهای پیشینی، یک مسئله ساختاری در مدیریت کشور است. او یادآور شد که حتی در شرایط ثبات ظاهری نیز کشور با لایههای مختلفی از بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و امنیتی مواجه است که میتواند نظام سلامت را تحت فشار قرار دهد.
یکی از محورهای مهم سخنان او، اولویتبندی در شرایط بحران بود. محمدی با طرح این پرسش که «در بحران اولویت با تأمین است یا کیفیت و قیمت؟» تصریح کرد در شرایط اضطراری، تأمین کالا بر سایر مؤلفهها تقدم دارد. او توضیح داد در وضعیت عادی ممکن است کیفیت و قیمت در صدر توجه باشند، اما در بحران، نبود کالا بزرگترین تهدید است و بقا بر رفاه اولویت دارد.
او برای تبیین این موضوع به تجربه حضور در مناطق سیلزده اشاره کرد و گفت در شرایط بحرانی، مردم به دنبال بهترین کالا نیستند، بلکه در پی تأمین حداقلهای حیاتیاند. از نظر او، مدیریت بحران یعنی تشخیص درست سلسلهمراتب نیازها و بازتعریف استانداردها متناسب با شرایط اضطرار.
رئیس پیشین سازمان غذا و دارو در بخش دیگری از سخنانش نسبت به تعطیلی خدمات در حوزه سلامت هشدار داد و گفت: «در حوزه سلامت، تعطیلی خود بحرانزاست.» به گفته او، حتی در سختترین شرایط نیز باید تداوم حداقلی خدمات درمانی و دارویی تضمین شود، زیرا توقف ارائه خدمات میتواند دامنه بحران را گسترش دهد.
محمدی همچنین به موضوع ذخایر راهبردی دارو و تجهیزات پزشکی پرداخت و نگاه صرفاً انبارمحور به این مسئله را نقد کرد. او ذخیره راهبردی را ابزار مدیریت شکست بازار در شرایط بحران دانست و سه اصل «اعتماد اقتصادی»، «مدل چرخشی با گردش در بازار» و «تقسیم عادلانه خطر میان دولت و بخش خصوصی» را برای کارآمدی آن ضروری خواند. به اعتقاد او، تا زمانی که بدهیهای انباشته و بینظمی در پرداختها برطرف نشود، هیچ مدل ذخیرهای پایدار نخواهد بود.
محمدی در جمعبندی تأکید کرد مدیری که مدیریت بحران را نیاموخته و تجربه زیسته آن را ندارد، نباید در جایگاههای کلیدی حکمرانی سلامت قرار گیرد. او گفت مدیر بحراندیده حتی در شرایط پایدار نیز عملکرد بهتری دارد، زیرا همواره با نگاه پیشنگر و آمادگی دائمی تصمیم میگیرد. به باور او، آینده حکمرانی سلامت وابسته به مدیرانی است که پیش از وقوع بحران، برای آن برنامه دارند؛ نه آنکه پس از بروز بحران، در پی واکنشهای مقطعی باشند.
گفتنی است این مطلب بخشی از گفتوگوی بلندتری است که در شمارههای 73 و 74 (دی و بهمن ۱۴۰۴) ماهنامه توسعه فناوریهای نوین پزشکی منتشر شده است. یادآور میشود علاقمندان میتوانند نسخه دیجیتال این ماهنامه را از اپلیکیشنها طاقچه و فیدیبو نیز تهیه نمایند.
