حسین عبده تبریزی: اقتصاد ایران گرفتار «تعلیق فرسایشی» شده است
حسین عبده تبریزی، دکتری امور مالی و بانکداری، با تشریح وضعیت کنونی اقتصاد ایران تأکید کرد اقتصاد کشور نه در یک بحران مقطعی، بلکه در یک وضعیت «تعلیق مزمن و فرسایشی» قرار گرفته؛ وضعیتی که به گفته او، با نااطمینانی بنیادین، خاموشی انگیزه سرمایهگذاری و تضعیف تدریجی نهادها همراه شده است.
به گزارش مدرن مد، حسین عبده تبریزی در کنفرانس پایان سال دارویی که ۴ اسفند ماه سال جاری برگزار شد، با اشاره به عادیسازی شرایط نامطلوب اقتصادی در جامعه گفت: «اقتصاد ایران متأسفانه به تعلیق عادت کرده است؛ همانطور که امروز به استفاده از فیلترشکن روی تلفن همراه عادت کردهایم. ما به شرایطی که طبیعی نیست، خو گرفتهایم. این خطرناک است.»
تورم ۷۰ درصدی و چشمانداز استمرار فشارها
عبده تبریزی با اشاره به روندهای تورمی تصریح کرد: «بر اساس شواهد موجود، امسال بهطور رسمی به تورم حدود ۷۰ درصد خواهیم رسید؛ این موضوع از قبل هم قابل پیشبینی بود. برای سال آینده نیز حتی اگر شرایط فعلی ادامه یابد و جنگی رخ ندهد، خوشبینانهترین برآورد تورم حدود ۶۰ درصد است و حتی ممکن است دوباره به محدوده ۷۰ درصد بازگردیم.»
او هشدار داد رها شدن نسبت دلار به ریال میتواند مخاطرات جدی ایجاد کند و افزود: «اگر سیاستگذار عملاً بپذیرد که در همین وضعیت باقی بمانیم، دیگر با یک بحران موقت مواجه نیستیم؛ بلکه با یک جریان فرسایشیِ ادامهدار روبهرو هستیم. بحران میآید و میرود، اما این وضعیت ماندگار شده است.»
تفاوت «ریسک» و «نااطمینانی»
این استاد مالی و بانکداری با تفکیک مفهومی «ریسک» و «نااطمینانی» گفت: «ریسک قابل محاسبه است؛ میتوان احتمال آن را برآورد کرد، قیمتگذاری و حتی بیمه کرد. اما آنچه امروز با آن مواجه هستیم نااطمینانی بنیادین است؛ وضعیتی که قابل قیمتگذاری و بیمه نیست و تجربه گذشته هم به ما نمیگوید فردا چه باید بکنیم.»
او ادامه داد: «اقتصاد بازار با ریسک کنار میآید، اما با نااطمینانی فلج میشود. متأسفانه ما به سمت قفلشدگی حرکت میکنیم.»
سرمایهگذاری بدون افق آینده شکل نمیگیرد
عبده تبریزی با اشاره به دیدگاههای جان مینارد کینز درباره نقش انتظارات در اقتصاد اظهار کرد: «سرمایهگذاری فقط تابع نرخ بهره و بازده نیست؛ انتظارات نقش تعیینکننده دارند. آینده ذاتاً نامعلوم است، اما اگر افقی قابل تصور وجود نداشته باشد، سرمایهگذاری شکل نمیگیرد.»
او افزود: «تصمیمهای مهم اقتصادی صرفاً بر اساس محاسبات ریاضی اتخاذ نمیشوند. انسان باید نوعی روحیه اعتماد و جرأت اقدام داشته باشد. کینز این نیروی غیرمحاسباتی را “انیمال اسپریت” یا روح حیوانی مینامد؛ مجموعهای از غرایز و انگیزههایی که فرد را به عمل سوق میدهد.»
به گفته او، این روحیه زمانی فعال میشود که آینده قابل تصور، قواعد بازی نسبتاً باثبات و امکان جبران خطا وجود داشته باشد. «اما وقتی نااطمینانی بنیادین غلبه دارد، شوکهای سیاسی و امنیتی محتملاند و قواعد بازی ناپایدار است، احتیاط و صبر عقلانیتر از اقدام به نظر میرسد. در چنین شرایطی حتی اگر پروژهای سودآور باشد، سرمایهگذار جرأت عمل ندارد.»
خاموشی انگیزه و اولویت نقدشوندگی
عبده تبریزی تصریح کرد: «در شرایط فعلی، اقتصاد ایران فقط با کمبود سرمایه یا ابزار مواجه نیست؛ انگیزه عمل خاموش شده است. بدون بازگشت این روحیه، هیچ سیاست اقتصادی بهتنهایی کار نمیکند.»
او با اشاره به تغییر اولویت فعالان اقتصادی گفت: «امروز برای بسیاری، نقدشوندگی مهمتر از سودآوری است. ممکن است منابع و حتی فرصت وجود داشته باشد، اما انگیزه اقدام وجود ندارد. اقتصاد در حالت تعلیق است.»
تعلیق نهادی و تعویق اصلاحات
این کارشناس اقتصادی همچنین به نقش نهادها در تعمیق وضعیت تعلیق اشاره کرد و گفت: «در سطح سیاستگذاری هم با تعویق مزمن اصلاحات ساختاری روبهرو هستیم. تصمیمهای کوتاهمدت و مُسکنوار جای حکمرانی اقتصادی را گرفتهاند. مسئله این نیست که سیاستگذار مشکل را نمیداند؛ بلکه هزینه تصمیمگیری آنقدر بالاست که جرأت اقدام وجود ندارد.»
او افزود: «در چنین شرایطی گاهی بهترین تصمیم سیاسی، تصمیم نگرفتن تلقی میشود. این همان تعلیق نهادی است.»
مسیر بازگشت اقتصاد ایران؛ نه V و نه U، بلکه پلهای شکل است
عبده تبریزی با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در خروج از بحرانها توضیح داد برخی اقتصادها بازگشت V شکل دارند؛ سقوط سریع و بازیابی سریع، مانند فنلاند پس از فروپاشی شوروی یا ژاپن پس از سونامی ۲۰۱۱. برخی دیگر بازگشت U شکل دارند که سالها در کف رکود میمانند؛ مانند کشورهای آمریکای لاتین در دهه ۱۹۸۰.
او تأکید کرد: «اما وضعیت ایران نه V است و نه U؛ بلکه پلهای است. مشکلات انباشته شده و باید قدمبهقدم اصلاح شوند. سقوط تدریجی بوده و بازگشت هم تدریجی و مرحلهای خواهد بود.»
به گفته او، این اصلاحات فقط اقتصادی نیست: «کافی نیست در حوزه اقتصاد پلهها را تکمیل کنیم؛ در حوزه سیاست داخلی و خارجی هم باید گامهای متناظر برداشته شود. بدون اصلاحات همزمان در این حوزهها، اصلاح بانکی یا بودجهای بهتنهایی مسئله را حل نمیکند.»
کسری بودجه و مشکلات ساختاری
عبده تبریزی با اشاره به برآوردهای مالی گفت: «اگرچه برای سال آینده حدود هزار همت در نظر گرفته شده، اما ممکن است با کسری حدود چهار هزار همت مواجه شویم. مشکلات ساختاری در نظام بانکی، بودجه، انرژی و قیمتگذاری وجود دارد و همه از آن آگاهاند.»
او افزود: «بحران فعلی نتیجه یک شوک واحد نیست؛ بلکه تجمیع مشکلات چندین ساله است که نهادها را تضعیف و بهرهوری و ظرفیت تولید را آسیبپذیر کرده است.»
بازگشت ممکن است، اما زمانبر
عبده تبریزی با وجود تصویر نگرانکننده از وضعیت موجود، بر ظرفیتهای کشور نیز تأکید کرد و گفت: «اینکه میگوییم مسیر بازگشت طولانی است، به معنای نادیده گرفتن ظرفیتها نیست. تجربه پس از جنگ را به یاد داریم؛ زمانی که حدود ۴۰ درصد جمعیت زیر خط فقر بودند، اما با اصلاحات و تغییر رویکرد، امکان بهبود فراهم شد.»
او در پایان خاطرنشان کرد: «ایران کشوری با ظرفیتهای گسترده انسانی و طبیعی است. وقتی به اطراف خود نگاه میکنیم و پیشرفت برخی همسایگان را میبینیم، این پرسش جدیتر میشود که چرا ما نتوانیم. اما شرط آن، خروج از تعلیق، کاهش نااطمینانی و بازسازی اعتماد است. بدون احیای امید و روحیه اقدام، هیچ برنامه اقتصادی به نتیجه نخواهد رسید.»
