مسیر هموار برای تجاریسازی طرحهای فناورانه در حوزه شناختی
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوریهای شناختی با اعلام ضرورت افزایش ظرفیت نیروی انسانی این حوزه از ۱۰ هزار نفر به ۳۰ هزار نفر در برنامه ۱۵ ساله، از ارائه بستههای حمایتی ویژه، از پژوهشهای کاربردی تا ورود به بازار خبر داد و تأکید کرد: برای تجاریسازی طرحهای فناورانه با توجیه اقتصادی روشن، هیچ سقف حمایتی وجود ندارد.
به گزارش مدرن مد به نقل از مرکز ارتباطات و اطلاعرسانی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری، عطاالله پورعباسی دبیر ستاد توسعه علوم و فناوریهای شناختی معاونت علمی ریاست جمهوری، در نشست خبری امروز 24 خردادماه، به تشریح اقدامات یکساله این ستاد پرداخت.
او در این نشست با مرور فعالیتهای سال گذشته، به تحولات ناشی از جنگهای اخیر و نقش حوزه شناختی در این عرصه متمرکز شد و گفت: یکی از مهمترین موضوعاتی که در سال گذشته همه ما بهطور مستمر آن را دنبال میکردیم، اخبار و مسائل مربوط به جنگ 40 روزه بود که به نوعی کشور را نیز درگیر کرد.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری شناختی مهمترین عرصه نبرد در جنگهای امروز، حوزه مغز و شناخت انسان دانست و خاطرنشان کرد: این مسئله صرفاً یک ارزیابی شخصی نیست، بلکه بر پایه گزارشها و تحلیلهای علمی، پارادایم جنگها به سمت جنگهای شناختی تغییر کرده است.
او ادامه داد: در همین دوره جنگ، چه در جنگ 12 روزه و چه در دیگر مقاطع، کشور ما تا تحت تأثیر تحولات و اخبار رسانهای قرار داشت و رسانههای خارجی تلاش میکردند با تغییر در ادراک جامعه، بر تصمیمگیریها و کارکردهای عالی شناختی مردم ایران اثر بگذارند. با این حال، جامعه ایرانی الگویی از تابآوری شناختی را به جهان ارائه داد که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان و متخصصان این حوزه، نمونه مشابه آن به این شکل در دیگر نقاط دنیا کمتر دیده شده است.
او در تبیین این موضوع افزود: بر اساس چارچوبهای منطقی و شناختی مرسوم، وقتی در یک ناحیه ناامنی ایجاد میشود، انسان بهصورت غریزی و منطقی باید از آن محل اجتناب کند تا آسیب نبیند. اما در ایران شاهد بودیم که در موارد مشابه، مردم نهتنها صحنه را ترک نکردند، بلکه به نشانه حمایت، دقیقاً در آن محل حضور یافتند. این رفتار، برخلاف پیشبینیهای مدلهای رایج روانشناختی است و نشاندهنده یک تابآوری شناختی منحصربهفرد در جامعه ماست.
او افزود: یکی از مهمترین عرصههای حضور علوم شناختی در این دوره، تحلیل و پشتیبانی علمی از پدیدههایی بود که در جامعه مشاهده شد. ستاد توسعه علوم شناختی نیز از همان ابتدای این دوره تلاش کرد برای گروههای مختلف مخاطب، محتوای دانشی و کاربردی در حوزه شناختی فراهم کند.
او ادامه داد: این ستاد همچنین حمایتهای ویژهای از پژوهشها و فعالیتهای علمی در این حوزه را در دستور کار خود قرار داد که هدف از این حمایتها، تبیین علمی الگوهای شناختی، و فراهم کردن زمینههای لازم برای تقویت هرچه بیشتر اقتدار شناختی کشور است.
تدوین بستههای سیاستی برای ارتقای تابآوری شناختی جامعه
پورعباسی با اشاره به اقدامات ستاد در این زمینه اظهار کرد: یکی از نخستین اقدامات ستاد، تدوین گزارهها و برگههای سیاستی برای سیاستگذارانی بود که باید برای ارتقای تابآوری شناختی جامعه تصمیمسازی و سیاستگذاری میکردند. این مجموعه در قالب ۱۰ گزاره سیاستی و با بهرهگیری از ظرفیت استادان و متخصصان حوزه شناختی تهیه شد و در کوتاهترین زمان در اختیار سیاستگذاران قرار گرفت.
او ادامه داد: گروه دیگری از مخاطبان ما، متخصصان حوزههای دیگر بودند که در این دوره به دانش شناختی نیاز داشتند. به همین منظور با گردآوری دیدگاههای متخصصان و صاحبنظران علوم شناختی، مجموعهای در قالب مستند علمی تهیه و از مسیرهای مشخص برای مدیران و تصمیمگیران سایر نهادها ارسال شد. این مجموعه اکنون در قالب کتاب نیز منتشر شده و در سایت ستاد در دسترس قرار گرفته است.
دبیر ستاد توسعه علوم شناختی همچنین به تولید محتوای عمومی در این حوزه اشاره کرد و گفت: مجموعهای از کدهای رفتاری شناختی با مخاطب عموم جامعه تدوین شد که در آن ۶۰ رفتار ارتقادهنده تابآوری شناختی احصا شد. این مجموعه با همکاری گروهی از متخصصان در قالب پوسترهای آموزشی طراحی شد تا در شبکههای اجتماعی بهصورت گسترده بازنشر شود. خوشبختانه این محتوا با استقبال خوبی روبهرو شد و بیش از ۲۰۰ هزار بار دریافت شد.
زیستبوم علوم شناختی ایران با ۱۰ هزار فعال
پورعباسی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ظرفیت زیستبوم علوم شناختی کشور اظهار کرد: زیستبوم علوم شناختی کشور امروز با حدود ۱۰ هزار پژوهشگر و فعال در حوزههای مختلف علمی، سیاستگذاری، تصمیمگیری و حتی مدیریت رسانه شکل گرفته و در طول این دوره توانسته نقش مؤثری در کمک به عملکرد شناختی کشور ایفا کند.
او افزود: این ظرفیت حاصل حدود ۱۵ سال تلاش برای شکلگیری و توسعه این زیستبوم است. در این مسیر باید از استاد فقید، مرحوم شهید خرازی یاد کرد که با همت ایشان سند راهبردی توسعه علوم شناختی در سال ۱۳۹۰ تصویب شد و پس از آن ستاد توسعه علوم شناختی شکل گرفت.
به گفته پورعباسی، زیستبومی که با تلاش پیشگامان این حوزه شکل گرفت، امروز به بلوغی رسیده که میتواند در بزنگاههای مهم در خدمت کشور قرار گیرد.
فعالیت ۱۶۰ شرکت در حوزه فناوریهای عصبی و شناختی
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوریهای شناختی با تشریح ظرفیت فناورانه کشور در این حوزه گفت: در حال حاضر حدود هزار نفر فناور در بستر نزدیک به ۱۶۰ شرکت فعال در حوزه فناوریهای عصبی و شناختی فعالیت میکنند و بخشی از نیازهای فناورانه کشور را پاسخ میدهند.
او ادامه داد: از میان این شرکتها، حدود ۶۰ شرکت دانشبنیان هستند و تاکنون حدود ۷۰ محصول فناورانه در حوزه علوم شناختی در کشور به مرحله تجاریسازی رسیده است. ایران امروز از نظر دانش فنی در برخی فناوریهای عصبی تقریباً به خودکفایی رسیده است.
پورعباسی با اشاره به فناوریهای پیشرفته در این حوزه گفت: در فناوریهایی مانند تحریک عمقی مغز، ارگانوئیدهای مغزی، مغز مصنوعی و همچنین فناوریهای مبتنی بر سلولدرمانی برای درمان اختلالات عصبی، دانش فنی در کشور شکل گرفته است. البته برخی از این فناوریها هنوز تا مرحله تجاریسازی فاصله دارند، اما دستیابی به دانش فنی گام بسیار مهمی در این مسیر محسوب میشود.
ضرورت چهار برابر شدن بازار فناوریهای شناختی ایران در افق ده ساله
او با اشاره به اندازه بازار این حوزه در کشور گفت: برآوردهای ما نشان میدهد اندازه بازار فناوریهای شناختی در ایران در حال حاضر حدود ۱۵۰ میلیون دلار است، در حالی که ظرفیت کشور بسیار بیشتر از این رقم است.
پورعباسی افزود: بر اساس مدلهای مقایسهای و متناسب با جمعیت کشور، اندازه بازار فناوریهای شناختی ایران در افق سال ۲۰۳۴ باید به حدود ۶۰۰ میلیون دلار برسد؛ به عبارت دیگر لازم است طی حدود ۱۰ سال آینده اندازه این بازار چهار برابر شود.
دبیر ستاد توسعه علوم شناختی تأکید کرد: اگر اندازه بازار فناوری متناسب با جمعیت کشور نباشد، ناچار به واردات فناوری خواهیم بود؛ آن هم در حوزههایی که برخی از آنها مستقیماً با سلامت و درمان مردم در ارتباط است. بنابراین افزایش سهم بازار داخلی در این حوزه یک ضرورت راهبردی محسوب میشود.
او گفت: برای رسیدن به این هدف باید تعداد فعالان زیستبوم علوم شناختی از حدود ۱۰ هزار نفر به ۳۰ هزار نفر افزایش یابد. همچنین نسبت فناوران به پژوهشگران باید اصلاح شود، بهگونهای که به ازای هر سه پژوهشگر یک فناور در این حوزه فعالیت کند.
پورعباسی خاطرنشان کرد: در حال حاضر این نسبت حدود یک فناور به ازای هر ۱۰ پژوهشگر است و این نشان میدهد که باید دانشآموختگان دانشگاهی بیش از گذشته به سمت توسعه فناوری و تجاریسازی دانش حرکت کنند. برنامهریزی ستاد نیز در قالب چند برنامه توسعه پنجساله برای تقویت این زیستبوم و افزایش ظرفیتهای فناورانه کشور در حوزه علوم شناختی انجام شده است.
حمایت «بدون سقف» از طرحهای فناورانه
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوریهای شناختی اشاره به هدفگذاری برای توسعه نیروی انسانی اظهار داشت: برای ارتقای مهارتهای حرفهای و گسترش زیستبوم علوم شناختی، باید ظرفیت فعلی را از ۱۰ هزار نفر به ۳۰ هزار نفر برسانیم. این یعنی ورود ۲۰ هزار دانشآموخته و پژوهشگر جدید به این عرصه که بر اساس یک برنامه ۱۵ ساله، نیازمند جذب سالانه حدود ۱,۵۰۰ متخصص است.
او افزود: ستاد برای تحقق این هدف، حمایت از دانشگاهها را در اولویت قرار داده است. از جمله این اقدامات، ارائه واحدهای درسی مانند «دانش مغز» برای دانشجویان رشتههای فنی و مهندسی (برق، کامپیوتر و مکانیک) است تا دانشآموختگان سایر حوزهها نیز بتوانند با کسب مهارتهای پایه، به زیستبوم علوم شناختی ملحق شوند.
دبیر ستاد علوم شناختی با تشریح مسیر حمایتی از ایدههای فناورانه گفت: ما از تمامی مراحل، شامل اکتساب فناوری، تولید نمونه اولیه، تولید نیمهصنعتی و صنعتی تا نفوذ به بازار، حمایت میکنیم. در مرحله پژوهشهای کاربردی، با همکاری بنیاد ملی علم، فراخوانهای حمایتی تعریف شده است. همچنین برای تولید محصول، تسهیلات و کمکهای بلاعوض برای شرکتهای دانشبنیان و استارتآپهای مستقر در مراکز رشد در نظر گرفته شده است.
پورعباسی با اعلام خبری خوش برای فناوران تصریح کرد: در مرحله ورود به بازار، ستاد با همکاری صندوق نوآوری و شکوفایی و کانون پتنت ایران، بستههای حمایتی ویژهای ارائه میدهد. نکته مهم اینکه در صورت وجود توجیه فنی و اقتصادی روشن، حمایتهای معاونت علمی از تجاریسازی محصولات محدودیت سختی ندارد و حتی میتواند بهصورت «بدون سقف» ارائه شود.
او به هفت حوزه اولویتدار ستاد اشاره کرد: فناوریهای نقشهبرداری مغز، تحریک مغز، فناوریهای کمکیار، فناوریهای سلولی، نرمافزار و انفورماتیک، نوروپروتز (رابط مغز و ماشین) و سیستمهای دارورسانی هوشمند مغز، محورهای اصلی فعالیت ما هستند.
پورعباسی تأکید کرد: با این حال، دو حوزه اولویت بالاتری دارند: اول، تجهیزات و ابزارهای خانگی که با هزینه کم و پوشش بالا نیاز جامعه را برطرف میکنند و دوم، حوزه انفورماتیک و هوش مصنوعی؛ چرا که ایران در حوزه برنامهنویسی و هوش مصنوعی مزیت رقابتی بالایی دارد.
عمومیسازی دانش شناختی با فعالیتهای ترویجی
دبیر ستاد توسعه علوم شناختی به فعالیتهای ترویجی برای عمومیسازی این دانش پرداخت و گفت: نهمین دوره مسابقات ملی «کارسوق» با همکاری سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان برگزار شده و تاکنون بیش از ۲۰ هزار دانشآموز در آن شرکت کردهاند. همچنین حضور درخشان دانشآموزان ایرانی در المپیادهای جهانی علوم اعصاب (Brain Bee) و کسب رتبه سوم جهان در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۳، انگیزهای برای رشد نسل آینده متخصصان است.
او از برگزاری رویداد «تابآور مثل سرو» خبر داد و از اهالی رسانه و هنر دعوت کرد تا با تولید ویدئوهای ۶۰ ثانیهای با موضوع تابآوری شناختی، در بازنشر این مفاهیم در جامعه مشارکت کنند.
اعطای کرسی علوم شناختی یونسکو به پژوهشکده علوم شناختی
پورعباسی با اشاره به یکی از دستاوردهای مهم بینالمللی کشور گفت: در سال 2026 سازمان یونسکو کرسی علوم شناختی را به پژوهشکده علوم شناختی ایران اعطا کرد و ایران از حدود یک ماه گذشته بهصورت رسمی صاحب این کرسی شده است.
او افزود: این کرسی در منطقه غرب آسیا در اختیار هیچ کشور دیگری نیست و اختصاص آن به ایران نشاندهنده جایگاه علمی و ظرفیتهای کشور در حوزه علوم شناختی است.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوریهای شناختی تأکید کرد: اعطای این کرسی بینالمللی بیانگر اعتماد نهادهای علمی جهانی به توانمندیهای ایران در حوزه علوم و فناوریهای شناختی است و میتواند زمینهساز توسعه همکاریهای علمی و فناورانه گستردهتر در سطح بینالمللی باشد.
پورعباسی در پایان با اشاره به توسعه همکاریهای علمی و فناورانه در سطح بینالمللی گفت: اعطای کرسی علوم شناختی یونسکو به ایران ظرفیتهای مهمی برای گسترش فعالیتهای بینالمللی در این حوزه ایجاد خواهد کرد.
او افزود: در کنار این موضوع، ایران در چارچوب همکاریهای کشورهای بریکس نیز اقدامات قابل توجهی در حوزه علوم و فناوریهای شناختی انجام داده است. در کارگروه علم و فناوری کشورهای بریکس، دو زیرساخت مهم کشور در حوزه علوم شناختی شامل «آزمایشگاه ملی مغز» و «پژوهشگاه دانشهای بنیادی» در شبکه زیرساختهای علمی این کشورها قرار گرفتهاند.
